🚀 go-pugleaf

Vitae forma vocatur, Kadaitcha Man  <nospam@fuck-off-and-die.com>, die
Fri, 04 Mar 2005 14:27:55 +0545, in littera
<17fde3c2fb6343a0abfa77bc57ebb597@rec.newsadmin.female.panties.sticky>
in foro soc.culture.belgium (et aliis) vere scripsit quod sequitur:

>F ustigator, <Fustigator@xs4all.nl>, the puddingheaded, lying squirrel, and
>Seller of rotten fish, slavered:
>
>
>> Vitae forma vocatur
>
>Ideo alborum summa is octo pauca a ruitis rati. Ponderis uideamus actoque
>eaque aves amigrant us attollat. Alioque felicibus salo us doce tricenis
>otium propediem, dulce do. Icto istic acer, mittam missa, rudimentum eaedem
>nudo. Hucque inmemores lque, origine ordo exscidia e.
>
>Ascendebant lebetas eisdem di florea omnem hi, manibus ago das inrigat.
>Ergaque oris aduena, deeramus ignibus positorum en prehensum datae sedque.
>Aperiamus elisam dicta secundabam otio vincam cupam dapibus homo da oraclum.
>Remeassem dicuntur ornorum o, uiui exsilia ah omenque.
>
>Signa edere evadere ei vorat attollat turicremis. Addam uisui capam astrorum
>roscida sicca rotae frater.
>
>Bibissent nares sedibus ut, oro gensque luxu blanda natem.L@
>
>Reppererunt auolant sic patiantur hac armens coloni inexpertum, sub.
>
>Nidi iuuene, tali hi forma, compar ac, desuetudine siue. Sinebant adhibet
>fide os ilice infabricata it focorum, alii.
>
>Singulas desidem queam, da aerque perobscura carminibus virecta, dens,
>voltque oram. Sonum deinde visui nexantem num doctrinae de viribus.L@

        Gallia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt
Belgae, aliam Aquitani, tertiam qui ipsorum lingua Celtae, nostra Galli
appellantur. Hi omnes lingua, institutis, legibus inter se differunt.
Gallos ab Aquitanis Garumna flumen, a Belgis Matrona et Sequana dividit.
Horum omnium fortissimi sunt Belgae, propterea quod a cultu atque
humanitate provinciae longissime absunt, minimeque ad eos mercatores
saepe commeant atque ea quae ad effeminandos animos pertinent important,
proximique sunt Germanis, qui trans Rhenum incolunt, quibuscum
continenter bellum gerunt. Qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos
virtute praecedunt, quod fere cotidianis proeliis cum Germanis
contendunt, cum aut suis finibus eos prohibent aut ipsi in eorum finibus
bellum gerunt. Eorum una, pars, quam Gallos obtinere dictum est, initium
capit a flumine Rhodano, continetur Garumna flumine, Oceano, finibus
Belgarum, attingit etiam ab Sequanis et Helvetiis flumen Rhenum, vergit
ad septentriones. Belgae ab extremis Galliae finibus oriuntur, pertinent
ad inferiorem partem fluminis Rheni, spectant in septentrionem et
orientem solem. Aquitania a Garumna flumine ad Pyrenaeos montes et eam
partem Oceani quae est ad Hispaniam pertinet; spectat inter occasum
solis et septentriones.

        [2] Apud Helvetios longe nobilissimus fuit et ditissimus
Orgetorix. Is M. Messala, [et P.] M. Pisone consulibus regni cupiditate
inductus coniurationem nobilitatis fecit et civitati persuasit ut de
finibus suis cum omnibus copiis exirent: perfacile esse, cum virtute
omnibus praestarent, totius Galliae imperio potiri. Id hoc facilius iis
persuasit, quod undique loci natura Helvetii continentur: una ex parte
flumine Rheno latissimo atque altissimo, qui agrum Helvetium a Germanis
dividit; altera ex parte monte Iura altissimo, qui est inter Sequanos et
Helvetios; tertia lacu Lemanno et flumine Rhodano, qui provinciam
nostram ab Helvetiis dividit. His rebus fiebat ut et minus late
vagarentur et minus facile finitimis bellum inferre possent; qua ex
parte homines bellandi cupidi magno dolore adficiebantur. Pro
multitudine autem hominum et pro gloria belli atque fortitudinis
angustos se fines habere arbitrabantur, qui in longitudinem milia
passuum CCXL, in latitudinem CLXXX patebant.

        [3] His rebus adducti et auctoritate Orgetorigis permoti
constituerunt ea quae ad proficiscendum pertinerent comparare,
iumentorum et carrorum quam maximum numerum coemere, sementes quam
maximas facere, ut in itinere copia frumenti suppeteret, cum proximis
civitatibus pacem et amicitiam confirmare. Ad eas res conficiendas
biennium sibi satis esse duxerunt; in tertium annum profectionem lege
confirmant. Ad eas res conficiendas Orgetorix deligitur. Is sibi
legationem ad civitates suscipit. In eo itinere persuadet Castico,
Catamantaloedis filio, Sequano, cuius pater regnum in Sequanis multos
annos obtinuerat et a senatu populi Romani amicus appellatus erat, ut
regnum in civitate sua occuparet, quod pater ante habuerit; itemque
Dumnorigi Haeduo, fratri Diviciaci, qui eo tempore principatum in
civitate obtinebat ac maxime plebi acceptus erat, ut idem conaretur
persuadet eique filiam suam in matrimonium dat. Perfacile factu esse
illis probat conata perficere, propterea quod ipse suae civitatis
imperium obtenturus esset: non esse dubium quin totius Galliae plurimum
Helvetii possent; se suis copiis suoque exercitu illis regna
conciliaturum confirmat. Hac oratione adducti inter se fidem et ius
iurandum dant et regno occupato per tres potentissimos ac firmissimos
populos totius Galliae sese potiri posse sperant.

        [4] Ea res est Helvetiis per indicium enuntiata. Moribus suis
Orgetoricem ex vinculis causam dicere coegerunt; damnatum poenam sequi
oportebat, ut igni cremaretur. Die constituta causae dictionis Orgetorix
ad iudicium omnem suam familiam, ad hominum milia decem, undique coegit,
et omnes clientes obaeratosque suos, quorum magnum numerum habebat,
eodem conduxit; per eos ne causam diceret se eripuit. Cum civitas ob eam
rem incitata armis ius suum exequi conaretur multitudinemque hominum ex
agris magistratus cogerent, Orgetorix mortuus est; neque abest suspicio,
ut Helvetii arbitrantur, quin ipse sibi mortem consciverit.

        [5] Post eius mortem nihilo minus Helvetii id quod constituerant
facere conantur, ut e finibus suis exeant. Ubi iam se ad eam rem paratos
esse arbitrati sunt, oppida sua omnia, numero ad duodecim, vicos ad
quadringentos, reliqua privata aedificia incendunt; frumentum omne,
praeter quod secum portaturi erant, comburunt, ut domum reditionis spe
sublata paratiores ad omnia pericula subeunda essent; trium mensum
molita cibaria sibi quemque domo efferre iubent. Persuadent Rauracis et
Tulingis et Latobrigis finitimis, uti eodem usi consilio oppidis suis
vicisque exustis una cum iis proficiscantur, Boiosque, qui trans Rhenum
incoluerant et in agrum Noricum transierant Noreiamque oppugnabant,
receptos ad se socios sibi adsciscunt.

        [6] Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire
possent: unum per Sequanos, angustum et difficile, inter montem Iuram et
flumen Rhodanum, vix qua singuli carri ducerentur, mons autem altissimus
impendebat, ut facile perpauci prohibere possent; alterum per provinciam
nostram, multo facilius atque expeditius, propterea quod inter fines
Helvetiorum et Allobrogum, qui nuper pacati erant, Rhodanus fluit isque
non nullis locis vado transitur. Extremum oppidum Allobrogum est
proximumque Helvetiorum finibus Genava. Ex eo oppido pons ad Helvetios
pertinet. Allobrogibus sese vel persuasuros, quod nondum bono animo in
populum Romanum viderentur, existimabant vel vi coacturos ut per suos
fines eos ire paterentur. Omnibus rebus ad profectionem comparatis diem
dicunt, qua die ad ripam Rhodani omnes conveniant. Is dies erat a. d. V.
Kal. Apr. L. Pisone, A. Gabinio consulibus.

        [7] Caesari cum id nuntiatum esset, eos per provinciam nostram
iter facere conari, maturat ab urbe proficisci et quam maximis potest
itineribus in Galliam ulteriorem contendit et ad Genavam pervenit.
Provinciae toti quam maximum potest militum numerum imperat (erat omnino
in Gallia ulteriore legio una), pontem, qui erat ad Genavam, iubet
rescindi. Ubi de eius adventu Helvetii certiores facti sunt, legatos ad
eum mittunt nobilissimos civitatis, cuius legationis Nammeius et
Verucloetius principem locum obtinebant, qui dicerent sibi esse in animo
sine ullo maleficio iter per provinciam facere, propterea quod aliud
iter haberent nullum: rogare ut eius voluntate id sibi facere liceat.
Caesar, quod memoria tenebat L. Cassium consulem occisum exercitumque
eius ab Helvetiis pulsum et sub iugum missum, concedendum non putabat;
neque homines inimico animo, data facultate per provinciam itineris
faciundi, temperaturos ab iniuria et maleficio existimabat. Tamen, ut
spatium intercedere posset dum milites quos imperaverat convenirent,
legatis respondit diem se ad deliberandum sumpturum: si quid vellent, ad
Id. April. reverterentur.

        [8] Interea ea legione quam secum habebat militibusque, qui ex
provincia convenerant, a lacu Lemanno, qui in flumen Rhodanum influit,
ad montem Iuram, qui fines Sequanorum ab Helvetiis dividit, milia
passuum XVIIII murum in altitudinem pedum sedecim fossamque perducit. Eo
opere perfecto praesidia disponit, castella communit, quo facilius, si
se invito transire conentur, prohibere possit. Ubi ea dies quam
constituerat cum legatis venit et legati ad eum reverterunt, negat se
more et exemplo populi Romani posse iter ulli per provinciam dare et, si
vim facere conentur, prohibiturum ostendit. Helvetii ea spe deiecti
navibus iunctis ratibusque compluribus factis, alii vadis Rhodani, qua
minima altitudo fluminis erat, non numquam interdiu, saepius noctu si
perrumpere possent conati, operis munitione et militum concursu et telis
repulsi, hoc conatu destiterunt.

        [9] Relinquebatur una per Sequanos via, qua Sequanis invitis
propter angustias ire non poterant. His cum sua sponte persuadere non
possent, legatos ad Dumnorigem Haeduum mittunt, ut eo deprecatore a
Sequanis impetrarent. Dumnorix gratia et largitione apud Sequanos
plurimum poterat et Helvetiis erat amicus, quod ex ea civitate
Orgetorigis filiam in matrimonium duxerat, et cupiditate regni adductus
novis rebus studebat et quam plurimas civitates suo beneficio habere
obstrictas volebat. Itaque rem suscipit et a Sequanis impetrat ut per
fines suos Helvetios ire patiantur, obsidesque uti inter sese dent
perficit: Sequani, ne itinere Helvetios prohibeant, Helvetii, ut sine
maleficio et iniuria transeant.

        [10] Caesari renuntiatur Helvetiis esse in animo per agrum
Sequanorum et Haeduorum iter in Santonum fines facere, qui non longe a
Tolosatium finibus absunt, quae civitas est in provincia. Id si fieret,
intellegebat magno cum periculo provinciae futurum ut homines
bellicosos, populi Romani inimicos, locis patentibus maximeque
frumentariis finitimos haberet. Ob eas causas ei munitioni quam fecerat
T. Labienum legatum praeficit; ipse in Italiam magnis itineribus
contendit duasque ibi legiones conscribit et tres, quae circum Aquileiam
hiemabant, ex hibernis educit et, qua proximum iter in ulteriorem
Galliam per Alpes erat, cum his quinque legionibus ire contendit. Ibi
Ceutrones et Graioceli et Caturiges locis superioribus occupatis itinere
exercitum prohibere conantur. Compluribus his proeliis pulsis ab Ocelo,
quod est oppidum citerioris provinciae extremum, in fines Vocontiorum
ulterioris provinciae die septimo pervenit; inde in Allobrogum fines, ab
Allobrogibus in Segusiavos exercitum ducit. Hi sunt extra provinciam
trans Rhodanum primi.

        [11] Helvetii iam per angustias et fines Sequanorum suas copias
traduxerant et in Haeduorum fines pervenerant eorumque agros
populabantur. Haedui, cum se suaque ab iis defendere non possent,
legatos ad Caesarem mittunt rogatum auxilium: ita se omni tempore de
populo Romano meritos esse ut paene in conspectu exercitus nostri agri
vastari, liberi [eorum] in servitutem abduci, oppida expugnari non
debuerint. Eodem tempore quo Haedui Ambarri, necessarii et consanguinei
Haeduorum, Caesarem certiorem faciunt sese depopulatis agris non facile
ab oppidis vim hostium prohibere. Item Allobroges, qui trans Rhodanum
vicos possessionesque habebant, fuga se ad Caesarem recipiunt et
demonstrant sibi praeter agri solum nihil esse reliqui. Quibus rebus
adductus Caesar non expectandum sibi statuit dum, omnibus, fortunis
sociorum consumptis, in Santonos Helvetii pervenirent.

        [12] Flumen est Arar, quod per fines Haeduorum et Sequanorum in
Rhodanum influit, incredibili lenitate, ita ut oculis in utram partem
fluat iudicari non possit. Id Helvetii ratibus ac lintribus iunctis
transibant. Ubi per exploratores Caesar certior factus est tres iam
partes copiarum Helvetios id flumen traduxisse, quartam vero partem
citra flumen Ararim reliquam esse, de tertia vigilia cum legionibus
tribus e castris profectus ad eam partem pervenit quae nondum flumen
transierat. Eos impeditos et inopinantes adgressus magnam partem eorum
concidit; reliqui sese fugae mandarunt atque in proximas silvas
abdiderunt. Is pagus appellabatur Tigurinus; nam omnis civitas Helvetia
in quattuor pagos divisa est. Hic pagus unus, cum domo exisset, patrum
nostrorum memoria L. Cassium consulem interfecerat et eius exercitum sub
iugum miserat. Ita sive casu sive consilio deorum immortalium quae pars
civitatis Helvetiae insignem calamitatem populo Romano intulerat, ea
princeps poenam persolvit. Qua in re Caesar non solum publicas, sed
etiam privatas iniurias ultus est, quod eius soceri L. Pisonis avum, L.
Pisonem legatum, Tigurini eodem proelio quo Cassium interfecerant.

        [13] Hoc proelio facto, reliquas copias Helvetiorum ut consequi
posset, pontem in Arari faciendum curat atque ita exercitum traducit.
Helvetii repentino eius adventu commoti cum id quod ipsi diebus XX
aegerrime confecerant, ut flumen transirent, illum uno die fecisse
intellegerent, legatos ad eum mittunt; cuius legationis Divico princeps
fuit, qui bello Cassiano dux Helvetiorum fuerat. Is ita cum Caesare
egit: si pacem populus Romanus cum Helvetiis faceret, in eam partem
ituros atque ibi futuros Helvetios ubi eos Caesar constituisset atque
esse voluisset; sin bello persequi perseveraret, reminisceretur et
veteris incommodi populi Romani et pristinae virtutis Helvetiorum. Quod
improviso unum pagum adortus esset, cum ii qui flumen transissent suis
auxilium ferre non possent, ne ob eam rem aut suae magnopere virtuti
tribueret aut ipsos despiceret. Se ita a patribus maioribusque suis
didicisse, ut magis virtute contenderent quam dolo aut insidiis
niterentur. Quare ne committeret ut is locus ubi constitissent ex
calamitate populi Romani et internecione exercitus nomen caperet aut
memoriam proderet.

        [14] His Caesar ita respondit: eo sibi minus dubitationis dari,
quod eas res quas legati Helvetii commemorassent memoria teneret, atque
eo gravius ferre quo minus merito populi Romani accidissent; qui si
alicuius iniuriae sibi conscius fuisset, non fuisse difficile cavere;
sed eo deceptum, quod neque commissum a se intellegeret quare timeret
neque sine causa timendum putaret. Quod si veteris contumeliae oblivisci
vellet, num etiam recentium iniuriarum, quod eo invito iter per
provinciam per vim temptassent, quod Haeduos, quod Ambarros, quod
Allobrogas vexassent, memoriam deponere posse? Quod sua victoria tam
insolenter gloriarentur quodque tam diu se impune iniurias tulisse
admirarentur, eodem pertinere. Consuesse enim deos immortales, quo
gravius homines ex commutatione rerum doleant, quos pro scelere eorum
ulcisci velint, his secundiores interdum res et diuturniorem impunitatem
concedere. Cum ea ita sint, tamen, si obsides ab iis sibi dentur, uti ea
quae polliceantur facturos intellegat, et si Haeduis de iniuriis quas
ipsis sociisque eorum intulerint, item si Allobrogibus satis faciunt,
sese cum iis pacem esse facturum. Divico respondit: ita Helvetios a
maioribus suis institutos esse uti obsides accipere, non dare,
consuerint; eius rem populum Romanum esse testem. Hoc responso dato
discessit.

        [15] Postero die castra ex eo loco movent. Idem facit Caesar
equitatumque omnem, ad numerum quattuor milium, quem ex omni provincia
et Haeduis atque eorum sociis coactum habebat, praemittit, qui videant
quas in partes hostes iter faciant. Qui cupidius novissimum agmen
insecuti alieno loco cum equitatu Helvetiorum proelium committunt; et
pauci de nostris cadunt. Quo proelio sublati Helvetii, quod quingentis
equitibus tantam multitudinem equitum propulerant, audacius subsistere
non numquam et novissimo agmine proelio nostros lacessere coeperunt.
Caesar suos a proelio continebat, ac satis habebat in praesentia hostem
rapinis, pabulationibus populationibusque prohibere. Ita dies circiter
XV iter fecerunt uti inter novissimum hostium agmen et nostrum primum
non amplius quinis aut senis milibus passuum interesset.

        [16] Interim cotidie Caesar Haeduos frumentum, quod essent
publice polliciti, flagitare. Nam propter frigora [quod Gallia sub
septentrionibus, ut ante dictum est, posita est,] non modo frumenta in
agris matura non erant, sed ne pabuli quidem satis magna copia
suppetebat; eo autem frumento quod flumine Arari navibus subvexerat
propterea uti minus poterat quod iter ab Arari Helvetii averterant, a
quibus discedere nolebat. Diem ex die ducere Haedui: conferri,
comportari, adesse dicere. Ubi se diutius duci intellexit et diem
instare quo die frumentum militibus metiri oporteret, convocatis eorum
principibus, quorum magnam copiam in castris habebat, in his Diviciaco
et Lisco, qui summo magistratui praeerat, quem vergobretum appellant
Haedui, qui creatur annuus et vitae necisque in suos habet potestatem,
graviter eos accusat, quod, cum neque emi neque ex agris sumi possit,
tam necessario tempore, tam propinquis hostibus ab iis non sublevetur,
praesertim cum magna ex parte eorum precibus adductus bellum susceperit;
multo etiam gravius quod sit destitutus queritur.

        [17] Tum demum Liscus oratione Caesaris adductus quod antea
tacuerat proponit: esse non nullos, quorum auctoritas apud plebem
plurimum valeat, qui privatim plus possint quam ipsi magistratus. Hos
seditiosa atque improba oratione multitudinem deterrere, ne frumentum
conferant quod debeant: praestare, si iam principatum Galliae obtinere
non possint, Gallorum quam Romanorum imperia perferre, neque dubitare
[debeant] quin, si Helvetios superaverint Romani, una cum reliqua Gallia
Haeduis libertatem sint erepturi. Ab isdem nostra consilia quaeque in
castris gerantur hostibus enuntiari; hos a se coerceri non posse. Quin
etiam, quod necessariam rem coactus Caesari enuntiarit, intellegere sese
quanto id cum periculo fecerit, et ob eam causam quam diu potuerit
tacuisse.

        [18] Caesar hac oratione Lisci Dumnorigem, Diviciaci fratrem,
designari sentiebat, sed, quod pluribus praesentibus eas res iactari
nolebat, celeriter concilium dimittit, Liscum retinet. Quaerit ex solo
ea quae in conventu dixerat. Dicit liberius atque audacius. Eadem
secreto ab aliis quaerit; reperit esse vera: ipsum esse Dumnorigem,
summa audacia, magna apud plebem propter liberalitatem gratia, cupidum
rerum novarum. Complures annos portoria reliquaque omnia Haeduorum
vectigalia parvo pretio redempta habere, propterea quod illo licente
contra liceri audeat nemo. His rebus et suam rem familiarem auxisse et
facultates ad largiendum magnas comparasse; magnum numerum equitatus suo
sumptu semper alere et circum se habere, neque solum domi, sed etiam
apud finitimas civitates largiter posse, atque huius potentiae causa
matrem in Biturigibus homini illic nobilissimo ac potentissimo
conlocasse; ipsum ex Helvetiis uxorem habere, sororum ex matre et
propinquas suas nuptum in alias civitates conlocasse. Favere et cupere
Helvetiis propter eam adfinitatem, odisse etiam suo nomine Caesarem et
Romanos, quod eorum adventu potentia eius deminuta et Diviciacus frater
in antiquum locum gratiae atque honoris sit restitutus. Si quid accidat
Romanis, summam in spem per Helvetios regni obtinendi venire; imperio
populi Romani non modo de regno, sed etiam de ea quam habeat gratia
desperare. Reperiebat etiam in quaerendo Caesar, quod proelium equestre
adversum paucis ante diebus esset factum, initium eius fugae factum a
Dumnorige atque eius equitibus (nam equitatui, quem auxilio Caesari
Haedui miserant, Dumnorix praeerat): eorum fuga reliquum esse equitatum
perterritum.

        [19] Quibus rebus cognitis, cum ad has suspiciones certissimae
res accederent, quod per fines Sequanorum Helvetios traduxisset, quod
obsides inter eos dandos curasset, quod ea omnia non modo iniussu suo et
civitatis sed etiam inscientibus ipsis fecisset, quod a magistratu
Haeduorum accusaretur, satis esse causae arbitrabatur quare in eum aut
ipse animadverteret aut civitatem animadvertere iuberet. His omnibus
rebus unum repugnabat, quod Diviciaci fratris summum in populum Romanum
studium, summum in se voluntatem, egregiam fidem, iustitiam,
temperantiam cognoverat; nam ne eius supplicio Diviciaci animum
offenderet verebatur. Itaque prius quam quicquam conaretur, Diviciacum
ad se vocari iubet et, cotidianis interpretibus remotis, per C. Valerium
Troucillum, principem Galliae provinciae, familiarem suum, cui summam
omnium rerum fidem habebat, cum eo conloquitur; simul commonefacit quae
ipso praesente in concilio [Gallorum] de Dumnorige sint dicta, et
ostendit quae separatim quisque de eo apud se dixerit. Petit atque
hortatur ut sine eius offensione animi vel ipse de eo causa cognita
statuat vel civitatem statuere iubeat.

        [20] Diviciacus multis cum lacrimis Caesarem complexus obsecrare
coepit ne quid gravius in fratrem statueret: scire se illa esse vera,
nec quemquam ex eo plus quam se doloris capere, propterea quod, cum ipse
gratia plurimum domi atque in reliqua Gallia, ille minimum propter
adulescentiam posset, per se crevisset; quibus opibus ac nervis non
solum ad minuendam gratiam, sed paene ad perniciem suam uteretur. Sese
tamen et amore fraterno et existimatione vulgi commoveri. Quod si quid
ei a Caesare gravius accidisset, cum ipse eum locum amicitiae apud eum
teneret, neminem existimaturum non sua voluntate factum; qua ex re
futurum uti totius Galliae animi a se averterentur. Haec cum pluribus
verbis flens a Caesare peteret, Caesar eius dextram prendit; consolatus
rogat finem orandi faciat; tanti eius apud se gratiam esse ostendit uti
et rei publicae iniuriam et suum dolorem eius voluntati ac precibus
condonet. Dumnorigem ad se vocat, fratrem adhibet; quae in eo
reprehendat ostendit; quae ipse intellegat, quae civitas queratur
proponit; monet ut in reliquum tempus omnes suspiciones vitet;
praeterita se Diviciaco fratri condonare dicit. Dumnorigi custodes
ponit, ut quae agat, quibuscum loquatur scire possit.

        [21] Eodem die ab exploratoribus certior factus hostes sub monte
consedisse milia passuum ab ipsius castris octo, qualis esset natura
montis et qualis in circuitu ascensus qui cognoscerent misit.
Renuntiatum est facilem esse. De tertia vigilia T. Labienum, legatum pro
praetore, cum duabus legionibus et iis ducibus qui iter cognoverant
summum iugum montis ascendere iubet; quid sui consilii sit ostendit.
Ipse de quarta vigilia eodem itinere quo hostes ierant ad eos contendit
equitatumque omnem ante se mittit. P. Considius, qui rei militaris
peritissimus habebatur et in exercitu L. Sullae et postea in M. Crassi
fuerat, cum exploratoribus praemittitur.

        [22] Prima luce, cum summus mons a [Lucio] Labieno teneretur,
ipse ab hostium castris non longius mille et quingentis passibus abesset
neque, ut postea ex captivis comperit, aut ipsius adventus aut Labieni
cognitus esset, Considius equo admisso ad eum accurrit, dicit montem,
quem a Labieno occupari voluerit, ab hostibus teneri: id se a Gallicis
armis atque insignibus cognovisse. Caesar suas copias in proximum collem
subducit, aciem instruit. Labienus, ut erat ei praeceptum a Caesare ne
proelium committeret, nisi ipsius copiae prope hostium castra visae
essent, ut undique uno tempore in hostes impetus fieret, monte occupato
nostros expectabat proelioque abstinebat. Multo denique die per
exploratores Caesar cognovit et montem a suis teneri et Helvetios
castra, movisse et Considium timore perterritum quod non vidisset pro
viso sibi renuntiavisse. Eo die quo consuerat intervallo hostes sequitur
et milia passuum tria ab eorum castris castra ponit.

        [23] Postridie eius diei, quod omnino biduum supererat, cum
exercitui frumentum metiri oporteret, et quod a Bibracte, oppido
Haeduorum longe maximo et copiosissimo, non amplius milibus passuum
XVIII aberat, rei frumentariae prospiciendum existimavit; itaque iter ab
Helvetiis avertit ac Bibracte ire contendit. Ea res per fugitivos L.
Aemilii, decurionis equitum Gallorum, hostibus nuntiatur. Helvetii, seu
quod timore perterritos Romanos discedere a se existimarent, eo magis
quod pridie superioribus locis occupatis proelium non commisissent, sive
eo quod re frumentaria intercludi posse confiderent, commutato consilio
atque itinere converso nostros a novissimo agmine insequi ac lacessere
coeperunt.

        [24] Postquam id animum advertit, copias suas Caesar in proximum
collem subduxit equitatumque, qui sustineret hostium petum, misit. Ipse
interim in colle medio triplicem aciem instruxit legionum quattuor
veteranarum; in summo iugo duas legiones quas in Gallia citeriore
proxime conscripserat et omnia auxilia conlocavit, ita ut supra se totum
montem hominibus compleret; impedimenta sarcinasque in unum locum
conferri et eum ab iis qui in superiore acie constiterant muniri iussit.
Helvetii cum omnibus suis carris secuti impedimenta in unum locum
contulerunt; ipsi confertissima acie, reiecto nostro equitatu, phalange
facta sub primam nostram aciem successerunt.

        [25] Caesar primum suo, deinde omnium ex conspectu remotis
equis, ut aequato omnium periculo spem fugae tolleret, cohortatus suos
proelium commisit. Milites loco superiore pilis missis facile hostium
phalangem perfregerunt. Ea disiecta gladiis destrictis in eos impetum
fecerunt. Gallis magno ad pugnam erat impedimento quod pluribus eorum
scutis uno ictu pilorum transfixis et conligatis, cum ferrum se
inflexisset, neque evellere neque sinistra impedita satis commode
pugnare poterant, multi ut diu iactato bracchio praeoptarent scutum manu
emittere et nudo corpore pugnare. Tandem vulneribus defessi et pedem
referre et, quod mons suberit circiter mille passuum spatio, eo se
recipere coeperunt. Capto monte et succedentibus nostris, Boi et
Tulingi, qui hominum milibus circiter XV agmen hostium claudebant et
novissimis praesidio erant, ex itinere nostros ab latere aperto adgressi
circumvenire, et id conspicati Helvetii, qui in montem sese receperant,
rursus instare et proelium redintegrare coeperunt. Romani conversa signa
bipertito intulerunt: prima et secunda acies, ut victis ac submotis
resisteret, tertia, ut venientes sustineret.

        [26] Ita ancipiti proelio diu atque acriter pugnatum est.
Diutius cum sustinere nostrorum impetus non possent, alteri se, ut
coeperant, in montem receperunt, alteri ad impedimenta et carros suos se
contulerunt. Nam hoc toto proelio, cum ab hora septima ad vesperum
pugnatum sit, aversum hostem videre nemo potuit. Ad multam noctem etiam
ad impedimenta pugnatum est, propterea quod pro vallo carros obiecerunt
et e loco superiore in nostros venientes tela coiciebant et non nulli
inter carros rotasque mataras ac tragulas subiciebant nostrosque
vulnerabant. Diu cum esset pugnatum, impedimentis castrisque nostri
potiti sunt. Ibi Orgetorigis filia atque unus e filiis captus est. Ex eo
proelio circiter hominum milia CXXX superfuerunt eaque tota nocte
continenter ierunt [nullam partem noctis itinere intermisso]; in fines
Lingonum die quarto pervenerunt, cum et propter vulnera militum et
propter sepulturam occisorum nostri [triduum morati] eos sequi non
potuissent. Caesar ad Lingonas litteras nuntiosque misit, ne eos
frumento neve alia re iuvarent: qui si iuvissent, se eodem loco quo
Helvetios habiturum. Ipse triduo intermisso cum omnibus copiis eos sequi
coepit.

        [27] Helvetii omnium rerum inopia adducti legatos de deditione
ad eum miserunt. Qui cum eum in itinere convenissent seque ad pedes
proiecissent suppliciterque locuti flentes pacem petissent, atque eos in
eo loco quo tum essent suum adventum expectare iussisset, paruerunt. Eo
postquam Caesar pervenit, obsides, arma, servos qui ad eos perfugissent,
poposcit. Dum ea conquiruntur et conferuntur, [nocte intermissa]
circiter hominum milia VI eius pagi qui Verbigenus appellatur, sive
timore perterriti, ne armis traditis supplicio adficerentur, sive spe
salutis inducti, quod in tanta multitudine dediticiorum suam fugam aut
occultari aut omnino ignorari posse existimarent, prima nocte e castris
Helvetiorum egressi ad Rhenum finesque Germanorum contenderunt.

        [28] Quod ubi Caesar resciit, quorum per fines ierant his uti
conquirerent et reducerent, si sibi purgati esse vellent, imperavit;
reductos in hostium numero habuit; reliquos omnes obsidibus, armis,
perfugis traditis in deditionem accepit. Helvetios, Tulingos, Latobrigos
in fines suos, unde erant profecti, reverti iussit, et, quod omnibus
frugibus amissis domi nihil erat quo famem tolerarent, Allobrogibus
imperavit ut iis frumenti copiam facerent; ipsos oppida vicosque, quos
incenderant, restituere iussit. Id ea maxime ratione fecit, quod noluit
eum locum unde Helvetii discesserant vacare, ne propter bonitatem
agrorum Germani, qui trans Rhenum incolunt, ex suis finibus in
Helvetiorum fines transirent et finitimi Galliae provinciae
Allobrogibusque essent. Boios petentibus Haeduis, quod egregia virtute
erant cogniti, ut in finibus suis conlocarent, concessit; quibus illi
agros dederunt quosque postea in parem iuris libertatisque condicionem
atque ipsi erant receperunt.

        [29] In castris Helvetiorum tabulae repertae sunt litteris
Graecis confectae et ad Caesarem relatae, quibus in tabulis nominatim
ratio confecta erat, qui numerus domo exisset eorum qui arma ferre
possent, et item separatim, quot pueri, senes mulieresque. [Quarum
omnium rerum] summa erat capitum Helvetiorum milium CCLXIII, Tulingorum
milium XXXVI, Latobrigorum XIIII, Rauracorum XXIII, Boiorum XXXII; ex
his qui arma ferre possent ad milia nonaginta duo. Summa omnium fuerunt
ad milia CCCLXVIII. Eorum qui domum redierunt censu habito, ut Caesar
imperaverat, repertus est numerus milium C et X.

        [30] Bello Helvetiorum confecto totius fere Galliae legati,
principes civitatum, ad Caesarem gratulatum convenerunt: intellegere
sese, tametsi pro veteribus Helvetiorum iniuriis populi Romani ab his
poenas bello repetisset, tamen eam rem non minus ex usu [terrae] Galliae
quam populi Romani accidisse, propterea quod eo consilio florentissimis
rebus domos suas Helvetii reliquissent uti toti Galliae bellum inferrent
imperioque potirentur, locumque domicilio ex magna copia deligerent quem
ex omni Gallia oportunissimum ac fructuosissimum iudicassent,
reliquasque civitates stipendiarias haberent. Petierunt uti sibi
concilium totius Galliae in diem certam indicere idque Caesaris facere
voluntate liceret: sese habere quasdam res quas ex communi consensu ab
eo petere vellent. Ea re permissa diem concilio constituerunt et iure
iurando ne quis enuntiaret, nisi quibus communi consilio mandatum esset,
inter se sanxerunt.

        [31] Eo concilio dimisso, idem princeps civitatum qui ante
fuerant ad Caesarem reverterunt petieruntque uti sibi secreto in occulto
de sua omniumque salute cum eo agere liceret. Ea re impetrata sese omnes
flentes Caesari ad pedes proiecerunt: non minus se id contendere et
laborare ne ea quae dixissent enuntiarentur quam uti ea quae vellent
impetrarent, propterea quod, si enuntiatum esset, summum in cruciatum se
venturos viderent. Locutus est pro his Diviciacus Haeduus: Galliae
totius factiones esse duas; harum alterius principatum tenere Haeduos,
alterius Arvernos. Hi cum tantopere de potentatu inter se multos annos
contenderent, factum esse uti ab Arvernis Sequanisque Germani mercede
arcesserentur. Horum primo circiter milia XV Rhenum transisse; postea
quam agros et cultum et copias Gallorum homines feri ac barbari
adamassent, traductos plures; nunc esse in Gallia ad C et XX milium
numerum. Cum his Haeduos eorumque clientes semel atque iterum armis
contendisse; magnam calamitatem pulsos accepisse, omnem nobilitatem,
omnem senatum, omnem equitatum amisisse. Quibus proeliis
calamitatibusque fractos, qui et sua virtute et populi Romani hospitio
atque amicitia plurimum ante in Gallia potuissent, coactos esse Sequanis
obsides dare nobilissimos civitatis et iure iurando civitatem
obstringere sese neque obsides repetituros neque auxilium a populo
Romano imploraturos neque recusaturos quo minus perpetuo sub illorum
dicione atque imperio essent. Unum se esse ex omni civitate Haeduorum
qui adduci non potuerit ut iuraret aut liberos suos obsides daret. Ob
eam rem se ex civitate profugisse et Romam ad senatum venisse auxilium
postulatum, quod solus neque iure iurando neque obsidibus teneretur. Sed
peius victoribus Sequanis quam Haeduis victis accidisse, propterea quod
Ariovistus, rex Germanorum, in eorum finibus consedisset tertiamque
partem agri Sequani, qui esset optimus totius Galliae, occupavisset et
nunc de altera parte tertia Sequanos decedere iuberet, propterea quod
paucis mensibus ante Harudum milia hominum XXIIII ad eum venissent,
quibus locus ac sedes pararentur. Futurum esse paucis annis uti omnes ex
Galliae finibus pellerentur atque omnes Germani Rhenum transirent; neque
enim conferendum esse Gallicum cum Germanorum agro neque hanc
consuetudinem victus cum illa comparandam. Ariovistum autem, ut semel
Gallorum copias proelio vicerit, quod proelium factum sit ad
Magetobrigam, superbe et crudeliter imperare, obsides nobilissimi
cuiusque liberos poscere et in eos omnia exempla cruciatusque edere, si
qua res non ad nutum aut ad voluntatem eius facta sit. Hominem esse
barbarum, iracundum, temerarium: non posse eius imperia, diutius
sustineri. Nisi quid in Caesare populoque Romano sit auxilii, omnibus
Gallis idem esse faciendum quod Helvetii fecerint, ut domo emigrent,
aliud domicilium, alias sedes, remotas a Germanis, petant fortunamque,
quaecumque accidat, experiantur. Haec si enuntiata Ariovisto sint, non
dubitare quin de omnibus obsidibus qui apud eum sint gravissimum
supplicium sumat. Caesarem vel auctoritate sua atque exercitus vel
recenti victoria vel nomine populi Romani deterrere posse ne maior
multitudo Germanorum Rhenum traducatur, Galliamque omnem ab Ariovisti
iniuria posse defendere.

        [32] Hac oratione ab Diviciaco habita omnes qui aderant magno
fletu auxilium a Caesare petere coeperunt. Animadvertit Caesar unos ex
omnibus Sequanos nihil earum rerum facere quas ceteri facerent sed
tristes capite demisso terram intueri. Eius rei quae causa esset miratus
ex ipsis quaesiit. Nihil Sequani respondere, sed in eadem tristitia
taciti permanere. Cum ab his saepius quaereret neque ullam omnino vocem
exprimere posset, idem Diviacus Haeduus respondit: hoc esse miseriorem
et graviorem fortunam Sequanorum quam reliquorum, quod soli ne in
occulto quidem queri neque auxilium implorare auderent absentisque
Ariovisti crudelitatem, velut si cora adesset, horrerent, propterea quod
reliquis tamen fugae facultas daretur, Sequanis vero, qui intra fines
suos Ariovistum recepissent, quorum oppida omnia in potestate eius
essent, omnes cruciatus essent perferendi.

        [33] His rebus cognitis Caesar Gallorum animos verbis
confirmavit pollicitusque est sibi eam rem curae futuram; magnam se
habere spem et beneficio suo et auctoritate adductum Ariovistum finem
iniuriis facturum. Hac oratione habita, concilium dimisit. Et secundum
ea multae res eum hortabantur quare sibi eam rem cogitandam et
suscipiendam putaret, in primis quod Haeduos, fratres consanguineosque
saepe numero a senatu appellatos, in servitute atque [in] dicione
videbat Germanorum teneri eorumque obsides esse apud Ariovistum ac
Sequanos intellegebat; quod in tanto imperio populi Romani turpissimum
sibi et rei publicae esse arbitrabatur. Paulatim autem Germanos
consuescere Rhenum transire et in Galliam magnam eorum multitudinem
venire populo Romano periculosum videbat, neque sibi homines feros ac
barbaros temperaturos existimabat quin, cum omnem Galliam occupavissent,
ut ante Cimbri Teutonique fecissent, in provinciam exirent atque inde in
Italiam contenderent [, praesertim cum Sequanos a provincia nostra
Rhodanus divideret]; quibus rebus quam maturrime occurrendum putabat.
Ipse autem Ariovistus tantos sibi spiritus, tantam arrogantiam
sumpserat, ut ferendus non videretur.

        [34] Quam ob rem placuit ei ut ad Ariovistum legatos mitteret,
qui ab eo postularent uti aliquem locum medium utrisque conloquio
deligeret: velle sese de re publica et summis utriusque rebus cum eo
agere. Ei legationi Ariovistus respondit: si quid ipsi a Caesare opus
esset, sese ad eum venturum fuisse; si quid ille se velit, illum ad se
venire oportere. Praeterea se neque sine exercitu in eas partes Galliae
venire audere quas Caesar possideret, neque exercitum sine magno
commeatu atque molimento in unum locum contrahere posse. Sibi autem
mirum videri quid in sua Gallia, quam bello vicisset, aut Caesari aut
omnino populo Romano negotii esset.

        [35] His responsis ad Caesarem relatis, iterum ad eum Caesar
legatos cum his mandatis mittit: quoniam tanto suo populique Romani
beneficio adtectus, cum in consulatu suo rex atque amicus a senatu
appellatus esset, hanc sibi populoque Romano gratiam referret ut in
conloquium venire invitatus gravaretur neque de communi re dicendum sibi
et cognoscendum putaret, haec esse quae ab eo postularet: primum ne quam
multitudinem hominum amplius trans Rhenum in Galliam traduceret; deinde
obsides quos haberet ab Haeduis redderet Sequanisque permitteret ut quos
illi haberent voluntate eius reddere illis liceret; neve Haeduos iniuria
lacesseret neve his sociisque eorum bellum inferret. Si [id] ita
fecisset, sibi populoque Romano perpetuam gratiam atque amicitiam cum eo
futuram; si non impetraret, sese, quoniam M. Messala, M. Pisone
consulibus senatus censuisset uti quicumque Galliam provinciam
obtineret, quod commodo rei publicae lacere posset, Haeduos ceterosque
amicos populi Romani defenderet, se Haeduorum iniurias non neglecturum.

        [36] Ad haec Ariovistus respondit: ius esse belli ut qui
vicissent iis quos vicissent quem ad modum vellent imperarent. Item
populum Romanum victis non ad alterius praescriptum, sed ad suum
arbitrium imperare consuesse. Si ipse populo Romano non praescriberet
quem ad modum suo iure uteretur, non oportere se a populo Romano in suo
iure impediri. Haeduos sibi, quoniam belli fortunam temptassent et armis
congressi ac superati essent, stipendiarios esse factos. Magnam Caesarem
iniuriam facere, qui suo adventu vectigalia sibi deteriora faceret.
Haeduis se obsides redditurum non esse neque his neque eorum sociis
iniuria bellum inlaturum, si in eo manerent quod convenisset
stipendiumque quotannis penderent; si id non fecissent, longe iis
fraternum nomen populi Romani afuturum. Quod sibi Caesar denuntiaret se
Haeduorum iniurias non neglecturum, neminem secum sine sua pernicie
contendisse. Cum vellet, congrederetur: intellecturum quid invicti
Germani, exercitatissimi in armis, qui inter annos XIIII tectum non
subissent, virtute possent.

        [37] Haec eodem tempore Caesari mandata referebantur et legati
ab Haeduis et a Treveris veniebant: Haedui questum quod Harudes, qui
nuper in Galliam transportati essent, fines eorum popularentur: sese ne
obsidibus quidem datis pacem Ariovisti redimere potuisse; Treveri autem,
pagos centum Sueborum ad ripas Rheni consedisse, qui Rhemum transire
conarentur; his praeesse Nasuam et Cimberium fratres. Quibus rebus
Caesar vehementer commotus maturandum sibi existimavit, ne, si nova
manus Sueborum cum veteribus copiis Ariovisti sese coniunxisset, minus
facile resisti posset. Itaque re frumentaria quam celerrime potuit
comparata magnis itineribus ad Ariovistum contendit.

        [38] Cum tridui viam processisset, nuntiatum est ei Ariovistum
cum suis omnibus copiis ad occupandum Vesontionem, quod est oppidum
maximum Sequanorum, contendere [triduique viam a suis finibus
processisse]. Id ne accideret, magnopere sibi praecavendum Caesar
existimabat. Namque omnium rerum quae ad bellum usui erant summa erat in
eo oppido facultas, idque natura loci sic muniebatur ut magnam ad
ducendum bellum daret facultatem, propterea quod flumen [alduas] Dubis
ut circino circumductum paene totum oppidum cingit, reliquum spatium,
quod est non amplius pedum MDC, qua flumen intermittit, mons continet
magna altitudine, ita ut radices eius montis ex utraque parte ripae
fluminis contingant, hunc murus circumdatus arcem efficit et cum oppido
coniungit. Huc Caesar magnis nocturnis diurnisque itineribus contendit
occupatoque oppido ibi praesidium conlocat.

        [39] Dum paucos dies ad Vesontionem rei frumentariae
commeatusque causa moratur, ex percontatione nostrorum vocibusque
Gallorum ac mercatorum, qui ingenti magnitudine corporum Germanos,
incredibili virtute atque exercitatione in armis esse praedicabant
(saepe numero sese cum his congressos ne vultum quidem atque aciem
oculorum dicebant ferre potuisse), tantus subito timor omnem exercitum
occupavit ut non mediocriter omnium mentes animosque perturbaret. Hic
primum ortus est a tribunis militum, praefectis, reliquisque qui ex urbe
amicitiae causa Caesarem secuti non magnum in re militari usum habebant:
quorum alius alia causa inlata, quam sibi ad proficiscendum necessariam
esse diceret, petebat ut eius voluntate discedere liceret; non nulli
pudore adducti, ut timoris suspicionem vitarent, remanebant. Hi neque
vultum fingere neque interdum lacrimas tenere poterant: abditi in
tabernaculis aut suum fatum querebantur aut cum familiaribus suis
commune periculum miserabantur. Vulgo totis castris testamenta
obsignabantur. Horum vocibus ac timore paulatim etiam ii qui magnum in
castris usum habebant, milites centurionesque quique equitatui
praeerant, perturbabantur. Qui se ex his minus timidos existimari
volebant, non se hostem vereri, sed angustias itineris et magnitudinem
silvarum quae intercederent inter ipsos atque Ariovistum, aut rem
frumentariam, ut satis commode supportari posset, timere dicebant. Non
nulli etiam Caesari nuntiabant, cum castra moveri ac signa ferri
iussisset, non fore dicto audientes milites neque propter timorem signa
laturos.

        [40] Haec cum animadvertisset, convocato consilio omniumque
ordinum ad id consilium adhibitis centurionibus, vehementer eos
incusavit: primum, quod aut quam in partem aut quo consilio ducerentur
sibi quaerendum aut cogitandum putarent. Ariovistum se consule
cupidissime populi Romani amicitiam adpetisse; cur hunc tam temere
quisquam ab officio discessurum iudicaret? Sibi quidem persuaderi
cognitis suis poslulatis atque aequitate condicionum perspecta eum neque
suam neque populi Romani gratiam repudiaturum. Quod si furore atque
amentia impulsum bellum intulisset, quid tandem vererentur? Aut cur de
sua virtute aut de ipsius diligentia desperarent? Factum eius hostis
periculum patrum nostrorum memoria Cimbris et Teutonis a C. Mario pulsis
[cum non minorem laudem exercitus quam ipse imperator meritus
videbatur]; factum etiam nuper in Italia servili tumultu, quos tamen
aliquid usus ac disciplina, quam a nobis accepissent, sublevarint. Ex
quo iudicari posse quantum haberet in se boni constantia, propterea quod
quos aliquam diu inermes sine causa timuissent hos postea armatos ac
victores superassent. Denique hos esse eosdem Germanos quibuscum saepe
numero Helvetii congressi non solum in suis sed etiam in illorum finibus
plerumque superarint, qui tamen pares esse nostro exercitui non
potuerint. Si quos adversum proelium et fuga Gallorum commoveret, hos,
si quaererent, reperire posse diuturnitate belli defatigatis Gallis
Ariovistum, cum multos menses castris se ac paludibus tenuisset neque
sui potestatem fecisset, desperantes iam de pugna et dispersos subito
adortum magis ratione et consilio quam virtute vicisse. Cui rationi
contra homines barbaros atque imperitos locus fuisset, hac ne ipsum
quidem sperare nostros exercitus capi posse. Qui suum timorem in rei
frumentariae simulationem angustiasque itineris conferrent, facere
arroganter, cum aut de officio imperatoris desperare aut praescribere
viderentur. Haec sibi esse curae; frumentum Sequanos, Leucos, Lingones
subministrare, iamque esse in agris frumenta matura; de itinere ipsos
brevi tempore iudicaturos. Quod non fore dicto audientes neque signa
laturi dicantur, nihil se ea re commoveri: scire enim, quibuscumque
exercitus dicto audiens non fuerit, aut male re gesta fortunam defuisse
aut aliquo facinore comperto avaritiam esse convictam. Suam innocentiam
perpetua vita, felicitatem Helvetiorum bello esse perspectam. Itaque se
quod in longiorem diem conlaturus fuisset repraesentaturum et proxima
nocte de quarta, vigilia castra moturum, ut quam primum intellegere
posset utrum apud eos pudor atque officium an timor plus valeret. Quod
si praeterea nemo sequatur, tamen se cum sola decima legione iturum, de
qua non dubitet, sibique eam praetoriam cohortem futuram. Huic legioni
Caesar et indulserat praecipue et propter virtutem confidebat maxime.

        [41] Hac oratione habita mirum in modum conversae sunt omnium
mentes summaque alacritas et cupiditas belli gerendi innata est,
princepsque X. legio per tribunos militum ei gratias egit quod de se
optimum iudicium fecisset, seque esse ad bellum gerendum paratissimam
confirmavit. Deinde reliquae legiones cum tribunis militum et primorum
ordinum centurionibus egerunt uti Caesari satis facerent: se neque
umquam dubitasse neque timuisse neque de summa belli suum iudicium sed
imperatoris esse existimavisse. Eorum satisfactione accepta et itinere
exquisito per Diviciacum, quod ex Gallis ei maximam fidem habebat, ut
milium amplius quinquaginta circuitu locis apertis exercitum duceret, de
quarta vigilia, ut dixerat, profectus est. Septimo die, cum iter non
intermitteret, ab exploratoribus certior factus est Ariovisti copias a
nostris milia passuum IIII et XX abesse.

        [42] Cognito Caesaris adventu Ariovistus legatos ad eum mittit:
quod antea de conloquio postulasset, id per se fieri licere, quoniam
propius accessisset seque id sine periculo facere posse existimaret. Non
respuit condicionem Caesar iamque eum ad sanitatem reverti arbitrabatur,
cum id quod antea petenti denegasset ultro polliceretur, magnamque in
spem veniebat pro suis tantis populique Romani in eum beneficiis
cognitis suis postulatis fore uti pertinacia desisteret. Dies conloquio
dictus est ex eo die quintus. Interim saepe cum legati ultro citroque
inter eos mitterentur, Ariovistus postulavit ne quem peditem ad
conloquium Caesar adduceret: vereri se ne per insidias ab eo
circumveniretur; uterque cum equitatu veniret: alia ratione sese non
esse venturum. Caesar, quod neque conloquium interposita causa tolli
volebat neque salutem suam Gallorum equitatui committere audebat,
commodissimum esse statuit omnibus equis Gallis equitibus detractis eo
legionarios milites legionis X., cui quam maxime confidebat, imponere,
ut praesidium quam amicissimum, si quid opus facto esset, haberet. Quod
cum fieret, non inridicule quidam ex militibus X. legionis dixit: plus
quam pollicitus esset Caesarem facere; pollicitum se in cohortis
praetoriae loco X. legionem habiturum ad equum rescribere.

        [43] Planities erat magna et in ea tumulus terrenus satis
grandis. Hic locus aequum fere spatium a castris Ariovisti et Caesaris
aberat. Eo, ut erat dictum, ad conloquium venerunt. Legionem Caesar,
quam equis devexerat, passibus CC ab eo tumulo constituit. Item equites
Ariovisti pari intervallo constiterunt. Ariovistus ex equis ut
conloquerentur et praeter se denos ad conloquium adducerent postulavit.
Ubi eo ventum est, Caesar initio orationis sua senatusque in eum
beneficia commemoravit, quod rex appellatus esset a senatu, quod amicus,
quod munera amplissime missa; quam rem et paucis contigisse et pro
magnis hominum officiis consuesse tribui docebat; illum, cum neque
aditum neque causam postulandi iustam haberet, beneficio ac liberalitate
sua ac senatus ea praemia consecutum. Docebat etiam quam veteres quamque
iustae causae necessitudinis ipsis cum Haeduis intercederent, quae
senatus consulta quotiens quamque honorifica in eos facta essent, ut
omni tempore totius Galliae principatum Haedui tenuissent, prius etiam
quam nostram amicitiam adpetissent. Populi Romani hanc esse
consuetudinem, ut socios atque amicos non modo sui nihil deperdere, sed
gratia, dignitate, honore auctiores velit esse; quod vero ad amicitiam
populi Romani attulissent, id iis eripi quis pati posset? Postulavit
deinde eadem quae legatis in mandatis dederat: ne aut Haeduis aut eorum
sociis bellum inferret, obsides redderet, si nullam partem Germanorum
domum remittere posset, at ne quos amplius Rhenum transire pateretur.

        [44] Ariovistus ad postulata Caesaris pauca respondit, de suis
virtutibus multa praedicavit: transisse Rhenum sese non sua sponte, sed
rogatum et arcessitum a Gallis; non sine magna spe magnisque praemiis
domum propinquosque reliquisse; sedes habere in Gallia ab ipsis
concessas, obsides ipsorum voluntate datos; stipendium capere iure
belli, quod victores victis imponere consuerint. Non sese Gallis sed
Gallos sibi bellum intulisse: omnes Galliae civitates ad se oppugnandum
venisse ac contra se castra habuisse; eas omnes copias a se uno proelio
pulsas ac superatas esse. Si iterum experiri velint, se iterum paratum
esse decertare; si pace uti velint, iniquum esse de stipendio recusare,
quod sua voluntate ad id tempus pependerint. Amicitiam populi Romani
sibi ornamento et praesidio, non detrimento esse oportere, atque se hac
spe petisse. Si per populum Romanum stipendium remittatur et dediticii
subtrahantur, non minus libenter sese recusaturum populi Romani
amicitiam quam adpetierit. Quod multitudinem Germanorum in Galliam
traducat, id se sui muniendi, non Galliae oppugnandae causa facere; eius
rei testimonium esse quod nisi rogatus non venerit et quod bellum non
intulerit sed defenderit. Se prius in Galliam venisse quam populum
Romanum. Numquam ante hoc tempus exercitum populi Romani Galliae
provinciae finibus egressum. Quid sibi vellet? Cur in suas possessiones
veniret? Provinciam suam hanc esse Galliam, sicut illam nostram. Ut ipsi
concedi non oporteret, si in nostros fines impetum faceret, sic item nos
esse iniquos, quod in suo iure se interpellaremus. Quod fratres a senatu
Haeduos appellatos diceret, non se tam barbarum neque tam imperitum esse
rerum ut non sciret neque bello Allobrogum proximo Haeduos Romanis
auxilium tulisse neque ipsos in iis contentionibus quas Haedui secum et
cum Sequanis habuissent auxilio populi Romani usos esse. Debere se
suspicari simulata Caesarem amicitia, quod exercitum in Gallia habeat,
sui opprimendi causa habere. Qui nisi decedat atque exercitum deducat ex
his regionibus, sese illum non pro amico sed pro hoste habiturum. Quod
si eum interfecerit, multis sese nobilibus principibusque populi Romani
gratum esse facturum (id se ab ipsis per eorum nuntios compertum
habere), quorum omnium gratiam atque amicitiam eius morte redimere
posset. Quod si decessisset et liberam possessionem Galliae sibi
tradidisset, magno se illum praemio remuneraturum et quaecumque bella
geri vellet sine ullo eius labore et periculo confecturum.

        [45] Multa a Caesare in eam sententiam dicta sunt quare negotio
desistere non posset: neque suam neque populi Romani consuetudinem pati
ut optime meritos socios desereret, neque se iudicare Galliam potius
esse Ariovisti quam populi Romani. Bello superatos esse Arvernos et
Rutenos a Q. Fabio Maximo, quibus populus Romanus ignovisset neque in
provinciam redegisset neque stipendium posuisset. Quod si antiquissimum
quodque tempus spectari oporteret, populi Romani iustissimum esse in
Gallia imperium; si iudicium senatus observari oporteret, liberam debere
esse Galliam, quam bello victam suis legibus uti voluisset.

        [46] Dum haec in conloquio geruntur, Caesari nuntiatum est
equites Ariovisti propius tumulum accedere et ad nostros adequitare,
lapides telaque in nostros coicere. Caesar loquendi finem fecit seque ad
suos recepit suisque imperavit ne quod omnino telum in hostes reicerent.
Nam etsi sine ullo periculo legionis delectae cum equitatu proelium fore
videbat, tamen committendum non putabat ut, pulsis hostibus, dici posset
eos ab se per fidem in conloquio circumventos. Postea quam in vulgus
militum elatum est qua arrogantia in conloquio Ariovistus usus omni
Gallia Romanis interdixisset, impetumque in nostros eius equites
fecissent, eaque res conloquium ut diremisset, multo maior alacritas
studiumque pugnandi maius exercitui iniectum est.

        [47] Biduo post Ariovistus ad Caesarem legatos misit: velle se
de iis rebus quae inter eos egi coeptae neque perfectae essent agere cum
eo: uti aut iterum conloquio diem constitueret aut, si id minus vellet,
ex suis legatis aliquem ad se mitteret. Conloquendi Caesari causa visa
non est, et eo magis quod pridie eius diei Germani retineri non
potuerant quin tela in nostros coicerent. Legatum ex suis sese magno cum
periculo ad eum missurum et hominibus feris obiecturum existimabat.
Commodissimum visum est C. Valerium Procillum, C. Valerii Caburi filium,
summa virtute et humanitate adulescentem, cuius pater a C. Valerio
Flacco civitate donatus erat, et propter fidem et propter linguae
Gallicae scientiam, qua multa iam Ariovistus longinqua consuetudine
utebatur, et quod in eo peccandi Germanis causa non esset, ad eum
mittere, et una M. Metium, qui hospitio Ariovisti utebatur. His mandavit
quae diceret Ariovistus cognoscerent et ad se referrent. Quos cum apud
se in castris Ariovistus conspexisset, exercitu suo praesente
conclamavit: quid ad se venirent? an speculandi causa? Conantes dicere
prohibuit et in catenas coniecit.

        [48] Eodem die castra promovit et milibus passuum VI a Caesaris
castris sub monte consedit. Postridie eius diei praeter castra Caesaris
suas copias traduxit et milibus passuum duobus ultra eum castra fecit eo
consilio uti frumento commeatuque qui ex Sequanis et Haeduis
supportaretur Caesarem intercluderet. Ex eo die dies continuos V Caesar
pro castris suas copias produxit et aciem instructam habuit, ut, si
vellet Ariovistus proelio contendere, ei potestas non deesset.
Ariovistus his omnibus diebus exercitum castris continuit, equestri
proelio cotidie contendit. Genus hoc erat pugnae, quo se Germani
exercuerant: equitum milia erant VI, totidem numero pedites velocissimi
ac fortissimi, quos ex omni copia singuli singulos suae salutis causa
delegerant: cum his in proeliis versabantur, ad eos se equites
recipiebant; hi, si quid erat durius, concurrebant, si qui graviore
vulnere accepto equo deciderat, circumsistebant; si quo erat longius
prodeundum aut celerius recipiendum, tanta erat horum exercitatione
celeritas ut iubis sublevati equorum cursum adaequarent.

        [49] Ubi eum castris se tenere Caesar intellexit, ne diutius
commeatu prohiberetur, ultra eum locum, quo in loco Germani consederant,
circiter passus DC ab his, castris idoneum locum delegit acieque
triplici instructa ad eum locum venit. Primam et secundam aciem in armis
esse, tertiam castra munire iussit. [Hic locus ab hoste circiter passus
DC, uti dictum est, aberat.] Eo circiter hominum XVI milia expedita cum
omni equitatu Ariovistus misit, quae copiae nostros terrerent et
munitione prohiberent. Nihilo setius Caesar, ut ante constituerat, duas
acies hostem propulsare, tertiam opus perficere iussit. Munitis castris
duas ibi legiones reliquit et partem auxiliorum, quattuor reliquas
legiones in castra maiora reduxit.

        [50] Proximo die instituto suo Caesar ex castris utrisque copias
suas eduxit paulumque a maioribus castris progressus aciem instruxit
hostibusque pugnandi potestatem fecit. Ubi ne tum quidem eos prodire
intellexit, circiter meridiem exercitum in castra reduxit. Tum demum
Ariovistus partem suarum copiarum, quae castra minora oppugnaret, misit.
Acriter utrimque usque ad vesperum pugnatum est. Solis occasu suas
copias Ariovistus multis et inlatis et acceptis vulneribus in castra
reduxit. Cum ex captivis quaereret Caesar quam ob rem Ariovistus proelio
non decertaret, hanc reperiebat causam, quod apud Germanos ea consuetudo
esset ut matres familiae eorum sortibus et vaticinationibus declararent
utrum proelium committi ex usu esset necne; eas ita dicere: non esse fas
Germanos superare, si ante novam lunam proelio contendissent.

        [51] Postridie eius diei Caesar praesidio utrisque castris quod
satis esse visum est reliquit, alarios omnes in conspectu hostium pro
castris minoribus constituit, quod minus multitudine militum
legionariorum pro hostium numero valebat, ut ad speciem alariis
uteretur; ipse triplici instructa acie usque ad castra hostium accessit.
Tum demum necessario Germani suas copias castris eduxerunt generatimque
constituerunt paribus intervallis, Harudes, Marcomanos, Tribocos,
Vangiones, Nemetes, Sedusios, Suebos, omnemque aciem suam raedis et
carris circumdederunt, ne qua spes in fuga relinqueretur. Eo mulieres
imposuerunt, quae ad proelium proficiscentes milites passis manibus
flentes implorabant ne se in servitutem Romanis traderent.

        [52] Caesar singulis legionibus singulos legatos et quaestorem
praefecit, uti eos testes suae quisque virtutis haberet; ipse a dextro
cornu, quod eam partem minime firmam hostium esse animadverterat,
proelium commisit. Ita nostri acriter in hostes signo dato impetum
fecerunt itaque hostes repente celeriterque procurrerunt, ut spatium
pila in hostes coiciendi non daretur. Relictis pilis comminus gladiis
pugnatum est. At Germani celeriter ex consuetudine sua phalange facta
impetus gladiorum exceperunt. Reperti sunt complures nostri qui in
phalanga insilirent et scuta manibus revellerent et desuper vulnerarent.
Cum hostium acies a sinistro cornu pulsa atque in fugam coniecta esset,
a dextro cornu vehementer multitudine suorum nostram aciem premebant. Id
cum animadvertisset P. Crassus adulescens, qui equitatui praeerat, quod
expeditior erat quam ii qui inter aciem versabantur, tertiam aciem
laborantibus nostris subsidio misit.

        [53] Ita proelium restitutum est, atque omnes hostes terga
verterunt nec prius fugere destiterunt quam ad flumen Rhenum milia
passuum ex eo loco circiter L pervenerunt. Ibi perpauci aut viribus
confisi tranare contenderunt aut lintribus inventis sibi salutem
reppererunt. In his fuit Ariovistus, qui naviculam deligatam ad ripam
nactus ea profugit; reliquos omnes consecuti equites nostri
interfecerunt. Duae fuerunt Ariovisti uxores, una Sueba natione, quam
domo secum eduxerat, altera Norica, regis Voccionis soror, quam in
Gallia duxerat a fratre missam: utraque in ea fuga periit; duae filiae:
harum altera occisa, altera capta est. C. Valerius Procillus, cum a
custodibus in fuga trinis catenis vinctus traheretur, in ipsum Caesarem
hostes equitatu insequentem incidit. Quae quidem res Caesari non minorem
quam ipsa victoria voluptatem attulit, quod hominem honestissimum
provinciae Galliae, suum familiarem et hospitem, ereptum ex manibus
hostium sibi restitutum videbat neque eius calamitate de tanta voluptate
et gratulatione quicquam fortuna deminuerat. Is se praesente de se ter
sortibus consultum dicebat, utrum igni statim necaretur an in aliud
tempus reservaretur: sortium beneficio se esse incolumem. Item M. Metius
repertus et ad eum reductus est.

        [54] Hoc proelio trans Rhenum nuntiato, Suebi, qui ad ripas
Rheni venerant, domum reverti coeperunt; quos ubi qui proximi Rhenum
incolunt perterritos senserunt, insecuti magnum ex iis numerum
occiderunt. Caesar una aestate duobus maximis bellis confectis maturius
paulo quam tempus anni postulabat in hiberna in Sequanos exercitum
deduxit; hibernis Labienum praeposuit; ipse in citeriorem Galliam ad
conventus agendos profectus est.

 
-- 
Fusti